موزه عصارخانه شاهی اصفهان

موزه عصارخانه شاهی

عصارخانه چیست؟

در شهرهای کهن ایران به محلی که آسیاب ویژه ای برای خردکردن عناصری همچون زردچوبه، فلفل و نیز گرفتن عصاره  یا روغن دانه های گیاهی در نظرگرفته بودند، عصارخانه می گفتند.

در واقع واژه عصارخانه واژه ای عربی بوده و به معنای محل عصاره گیری است.  به عبارتی معادل فارسی آن چوغن گری یا عصارگیری است.

عصارخانه ها یکی از جاذبه های گردشگری خوراک در شهرها هستند.

در سده های قبل از اسلام  کارگاه هایی در این باب وجود داشته و معدود دانه هایی را روغن گیری کرده، عملکرد این عصارخانه ها را می توان مشابه کارخانه های روغن کشی نیز دانست. در عصار خانه ها در کنار محصولات روغن، محصولات دامی و گیاهی همچون تفاله هایی که به مصرف دام می رسد و یا تفاله هایی که برای مصرف کود استفاده می شد، ایجاد می شد.

تاریخچه روغن گیری:

از دوران باستان اولین چیزی که ذهن انسان را به خود مشغول می کرد مسئله روشنایی بود. با جرقه زدن چربی حیوان بر روی آتش، دغدغه روغن گیری برای روشنایی جدی تر شد.

حوزه مدیترانه اولین نقطه ای بود که مردمان آن به فکر ایجاد دستگاه های قابلی برای روغن گیری افتادند. عنصری که بعد از چربی توانست فعالیت خود را در روغن سازی در این حوزه بیشتر نشان دهد زیتون بود.

در گذشته طرح های باستانی،  میزان بهره برداری از روغن حدود 10 تا20 درصد بود، پس از روند تکمیل ساختار،  همراه با فرآیند فشردن دانه، فعالیت های دیگری برای عمل آوری روغن آغاز شد و میزان درصد بدست آمدن روغن خالص به حدود 60 درصد رسید.

در مرحله بعد انسان باید گیاهان خاص دیگری را برای روغن گیری انتخاب می کرد. از میان  گیاهان انتخاب شده خشخاش، کنجد، گردو، بادام، فندق، سبزیجات، کرچک و مندآب از دیگر دانه ها، روغن بیشتری تولید می کردند.

 

عصارخانه ها در اصفهان:

در میان دانه های روغنی، منداب جایگاه ویژه ای در ایران عصر صفوی پیدا کرد. این گیاه 80 درصد روغن گیر بود، به سرعت رشد می کرد و بهترین محصول برای پیه سوزها بود. به همین دلیل مزارع زیادی برای کشت و برداشت این گیاه بین اصفهان تا نجف آباد اختصاص داده شد.

در عصر صفوی عصارخانه های شهر رونق و تکامل ویژه ای پیدا کرد و در اصفهان پایتخت صفوی عصارخانه های زیادی ساخته شد. از جمله این عصارخانه ها که در حال حاضر نیز همه یا قسمتی از آن باقی مانده است می توان، عصارخانه شاهی در مجاورت میدان نقش جهان، عصارخانه جماله در نزدیکی میدان عتیق اصفهان و همچنین عصارخانه خمینی شهر، عصارخانه نجف آباد و عصارخانه کاشان در استان اصفهان را می توان نام برد.

به گفته شاردن دورتادور نقش جهان 50 هزار مشعل برای روشنایی شهر به کار میرفت و حدود 15 عصارخانه در محدوده بازاربزرگ صفوی قرار گرفته بود.تامین این روشنایی مشعل ها از روغن به دست آمده عصارخانه ها بود.

عصارخانه شاهی اصفهان

عصارخانه شاهی اصفهان، Asarkhaneh Shahi Museum of Isfahan، همچون خانه های قدیمی این شهر مانند خانه مارتاپیترز، خانه صارم الدوله، مدرسه فرانسوی ها و خانه امیرقلی امینی جز جاهای کمتردیده شده اصفهان بود که در سال های اخیر به همت سازمان فرهنگی اجتماعی شهرداری اصفهان، جز جاذبه های شناخته شده قرار گرفت. جهت آشنایی بیشتر با جاهای دیدنی اصفهان با پارس ویستا همراه باشید.

یکی از این عصارخانه ها، عصارخانه شاهی است که در بازار اطراف میدان نقش جهان جای گرفته و در حال حاضر به عنوان موزه عصارخانه شاهی قابل بازدید برای عموم است.

عصارخانه شاهی در سال 1021 ه ق همزمان با احداث بازار بزرگ قیصریه به دستور شاه عباس اول ساخته شد. این عصارخانه در گذشته حدود 1800 متر مربع بود ولی امروزه فقط قسمت هایی از آن  باقی مانده و مساحتش به 380 متر مربع کاهش یافته است.

فضای عصاری یک فضای تفکیک شده از لحاظ کاربری های مختلف است. این فضاها عبارت اند از پیشخوان، بارانداز، شترخان، گرم خانه و تیر خانه.

در حال حاضر در عصارخانه شاهی فضاهای شترخان،  بارانداز و ورودی تجار از بین رفته و فقط یک تیرخانه و دو انبارتو در تو باقی مانده است.

این سازه  به صورت یک طبقه و با ارتفاعی حدود 10 تا 11 متر با سه فضای گنبدی شکل به صورت طاق و چشمه احداث شده است. فضای گنبدی شکل عصارخانه  برای خنک نگه داشتن روغن تاثیر بسزایی داشته  است. نور گیرهای سقف نیز روشنایی عصارخانه را تامین می کردند. افزون بر این باید خاطر  نشان کرد که سازه های فضاهای مختلف قدیم به منظور استحکام سازی درعمق زمین قرار گرفته اند و در عصارخانه شاهی نیز این موضوع به خوبی قابل درک است.

مراحل روغن گیری در عصارخانه ها

مراحل روغن گیری در عصارخانه ها بدین صورت بود که نخست دانه های روغنی پاک می شد و اگر نیاز به بو دادن بود در قسمت گرم خانه بو داده می شد.

حالت بو دادن باعث می شد که روغن بر روی سطح و لایه پوستی دانه بیاید و کار روغن گیری را آسان تر کند. پس از بو دادن، دانه ها را در قسمت آسیاب به صورت پودر در می آوردند و به اصطلاح له می شد. در قدیم از اسب، الاغ، گاو و مخصوصا شتر نر برای تحرک چرخ های آسیاب کمک می گرفتند.

در قسمت شترخانه معمولا 3 الی 4 شتر نگهداری می شد و به صورت شیفتی آنها را به فعالیت وا می داشتند.

برای آنکه این حیوان چهارپا رم نکند چشمان آن را در حین فعالیت بسته نگه می داشتند. حرکت شتر باعث می شد دانه های روغنی زیر بار سنگ پودر و له شود.

پس از آنکه این مواد به صورت پودر در آمد، با یک حلال مخصوص روغن گیری مثل آب حل می کردند. خمیر حاصل از آن را ورز می داند، به محصولی که پس از ورز دادن ایجاد میشد کُله می گفتند.

سپس کله را روی سینی های گیاهی که به کوپی معروف است، می ریختند .این سینی ها نقش تصفیه کردن را داشت. پس از قرار دادن مواد روی آن ها، سینی ها به تیرخانه ارسال می شد.

قسمت اصلی عصارخانه تیرخانه نام داشت . روغن گیری در این محل صورت می گرفت. تیرخانه شامل دو تیر قطور بزرگ و کوچک ، قرقره، اهرم چوبی و چاهی به نام تیلویه و دیوار اسپر بود. فشار اصلی از طریق تیر بزرگ برای گرفتن روغن بر روی کوپی ها اعمال می شد و روغن گرفته شده به خمره های تیلویه انتقال پیدا می کرد. این خمره ها پس از روغن گیری در انبار نگه داری می شد.

به دلیل فراوانی درخت چنار در اصفهان، تیر بزرگ و کوچک عصارخانه ها از تنه درخت چنار ساخته می شد.

از سال 1340تا 1349 ه ق از موتور برق برای حرکت تیر بزرگ و چرخش سنگ آسیاب استفاده  شد. بعد از وارد شدن تجهیزات مکانیزه، ادامه فعالیت در این مکان فایده دار نبود و به مدت 30 سال تعطیل شد . سازمان نوسازی و شهرداری اصفهان پس از خرید این سازه، آن را مرمت کرد و به صورت موزه در اختیار مردم قرار داد.

آدرس موزه عصارخانه شاهی: اصفهان، میدان نقش جهان، جنب ورودی بازار قیصریه، بازار قنادها، بازار عصاری (پاساژ امین)

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این فیلد را پر کنید
این فیلد را پر کنید
لطفاً یک نشانی ایمیل معتبر بنویسید.
برای ادامه، شما باید با قوانین موافقت کنید