گردشگری راه ابریشم استان آذربایجان شرقی

استان آذربایجان شرقی در دوران باستان به «ماد کوچک» شهرت داشته زیرا بخشی از سرزمین تاریخی ماد بوده است. این استان در ادوار مختلف پس از اسلام نیز مورد توجه بوده، از جمله در دوره صفویه که خاستگاه حکومت مقتدر صفوی بود و دوره قاجاریه که مرکز این استان به عنوان شهر ولیعهد نشین شهرت یافت.

همچنین این استان، به لحاظ موقعیت استراتژیک جغرافیایی خود، نیز در ادوار مختلف مورد توجه بوده است. زیرا آذربایجان شرقی، تنها استانی است که مرز زمینی با کشورهای ارمنستان و جمهوری آذربایجان دارد.

خاطر نشان می­گردد، قلمرو جغرافیایی استان آذربایجان شرقی با استان اردبیل بصورت یکپارچه بوده و در تقسیمات اخیر کشوری (سال 1372) از یکدیگر تفکیک شده است. به همین جهت در این جستار، منطقه آذربایجان شرقی که شامل استان اردبیل نیز می­باشد مورد نظر است.

آنگونه که در منابع مختلف تاریخی ذکر شده، شاخه شمال غربی گذرگاه جاده ابریشم در ایران از استان آذربایجان شرقی برای داد و ستد و تجارت کالا با جهان غرب عبور می­کرده و بنا به دلایلی که پیش­تر ذکر شد، این استان از گذرگاه­های بسیار مهم در مسیر جاده ابریشم بوده است.

از همین رو، از دیرباز وجود فضاهایی متناسب با نیازهای کاروان­ها و تجاری که از این منطقه عبور می­کردند، در قالب کاروانسراها، بازار و … ضرورت می­یابد. در این استان آثار بسیاری می­تواند از جمله جاذبه های گذرگاه جاده ابریشم باشد، که به موارد محدودی از آن در ادامه اشاره خواهد شد.

  1. بازار تاریخی تبریز

بازارتبریز، شاهکار معماری ایرانی است. این بازار با مساحت 7 کیلومتر مربع و طول یک کیلومتر مربع، بزرگترین و مهم­ترین بازار سرپوشیده آجری جهان است.

از قدمت بازار تاریخی تبریز، اطلاع دقیقی در دسرس نیست اما آنچه از بررسی اسناد تاریخی بر می­آید، این بازار از قرن 4 هجری تا کنون پابرجا است. در سال 1193  هجری قمری بر اثر زلزله کاملا ویران شد. بازار فعلی از اواخر دوره زندیه و قاجاریه به جا مانده است.

بعد از قرن 13، شهر تبریز با محوریت این بازار، پایگاه اصلی تجارت ایران با آسیای میانه و اروپا بوده است.

این کهن بازار در سال 1354 به فهرست آثار ملی ایران پیوست و در سال 2010 میلادی (1389 شمسی)، به عنوان یازدهمین اثر ثبت جهانی ایران، در فهرست آثار جهانی یونسکو قرار گرفت.

  • کاروانسرای یام

قدمت کاروانسرای یام، به دوره ایلخانان مغول و صفویه باز می­گردد. از تاریخ دقیق ساخت آن اطلاع دقیق در دست نیست.

علت نام­گذاری این کاروانسرا، به دلیل قرارگیری در روستای یام از توابع شهرستان مرند استان آذربایجان شرقی است. واژه «یام» در زبان مغولی به معنای «چاپار» است.

  • کاروانسرای خواجه نظر

کاروانسرای خواجه نظر(جلفا) در زمان شاه عباس اول صفوی و توسط خواجه نظر ساخته شده است. نقشه این کاروانسرا با سایر کاروانسراهای روزگار صفوی متفاوت است. در سال 1381 به فهرست آثار ملی ایران پیوست.

در مورد احداث و وجه تسمیه این کاروانسرا، خاطر نشان می­شود؛ خواجه نظر از ارامنه معتبری بود که  در ایران زندگی می­کرد و نزد شاهان حکومت صفویه اعتبار داشت. خواجه نظر به یادبود پاسداشت وطن خود، بر ویرانه­ی زادگاهش، کاروانسرایی ساخت تا مسافران پس از گذر از رود ارس، شبی را در آن استراحت کنند.

کاروانسرای خواجه نظر در شهرستان جلفای استان آذربایجان شرقی قرار دارد.